top of page
Adivasi lives matter logo

जानिए महान धनुर्धर एवं वीर योद्धा एकलव्य की कहानी

Mar 1, 2022
3 min read

जब भी गुरु और एक आदर्श शिष्य की बात आती है तो हमेशा ही एकलव्य को याद किया जाता है। एकलव्य महाभारत के महान चरित्रों में से एक है। महाभारत के इस पात्र का जन्म एक भील जाति के राजा हिरण्यधनु के घर हुआ था। एकलव्य की माँ का नाम रानी सुलेखा था। एकलव्य के पिता हिरण्यधनु श्रृंगबेर राज्य में भील कबीले के राजा थे। एकलव्य का मूल नाम अभिद्युम्न था। भील एक धनुर्धारी और शूरवीर जाति होती है। इसीलिए वह बचपन से ही धुनष-बाण चलाने में काफी माहिर भी था।

फ़ोटो स्रोत: - इंटरनेट

महाभारत में वर्णित कथा के अनुसार एकलव्य धनुर्विद्या में उच्च अभ्यास पाना चाहता था इसीलिए एक दिन द्रोणाचार्य के पास जाता है जो कौरव और पांडवों के भी गुरु थे। एकलव्य उनके पास बहुत निष्ठा और विश्वास लेकर जाता हैं लेकिन छोटे कुल के होने के कारण द्रोणाचार्य ने एकलव्य को अपना शिष्य स्वीकार करने से मना कर देते हैं। उसके बाद एकलव्य भी ठान लेता है कि वह धनुर्विद्या द्रोणाचार्य से ही सीखेंगे इसलिए वह एक वन में आश्रम (कुटिया) बनाकर रहने लगते हैं और वहीं पर पेड़ के नीचे गुरु द्रोणाचार्य की प्रतिमा को बिठाकर उन्हीं के सामने प्रत्येक दिन धनुर्विद्या का अभ्यास करता हैं। इसी दौरान एक दिन द्रोणाचार्य अपने शिष्यों और एक कुत्ते के साथ उसी वन में आखेट के लिए जाते हैं। बीच रास्ते में ही कुत्ता वन में भटक जाता है और भटकते भटकते जाकर वह एकलव्य के आश्रम तक पहुंच जाता है। उस समय एकलव्य एकाग्रचित्त होकर अपने धनुर्विद्या का अभ्यास कर रहा था। लेकिन कुत्ते के भोकने की आवाज़ से एकलव्य के अभ्यास में बाधा आ रही थी। तब एकलव्य ने अपने कौशल से कुत्ते के मुंह में इस तरह बाण चलाएं कि कुत्ते को जरा सी भी आहत नहीं पहुंची और उसका मुंह भी बंद हो गया। उसके बाद कुत्ता भी असहाय होकर वापस द्रोणाचार्य के पास चला गया। वहां पर द्रोणाचार्य और पांडव कुत्ते के इस हालत को देखकर आश्चर्यचकित रह गए। उन्हें जानने की तिव्र इच्छा जागी कि आखिर किस धनुर्धर ने इतने कुशल तरीके से कुत्ते के मुंह में इस तरह बाण चलाएं हैं। उस धनुर्धर को खोजते-खोजते वे एकलव्य के पास पहुंच गए। एकलव्य को एकनिष्ठा से धनुर्विद्या का अभ्यास करते देख द्रोणाचार्य को उनके गुरु के बारे में जानने की इच्छा हुई।


एकलव्य द्रोणाचार्य की प्रतिमा की ओर इशारा करते हुए कहा कि वही उसके गुरु हैं। द्रोणाचार्य को उस समय की याद आ जाती है जब उन्होंने एकलव्य को अपना शिष्य स्वीकार करने से मना किया था। एकलव्य की एक निष्ठा और कुशाग्र धनु विद्या का कौशल देख द्रोणाचार्य को आशंका हुआ कि कहीं वह सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर ना बन जाए। क्योंकि यदि ऐसा हुआ तो द्रोणाचार्य ने अर्जुन को महान धनुर्धर बनाने का जो वचन लिया था वह झूठ साबित हो जाएगा। इसलिए वे गुरु दक्षिणा की मांग करते हैं। एकलव्य गुरु दक्षिणा में अपनी प्राण देने की बात करते हैं। लेकिन द्रोणाचार्य उससे अंगूठा मांग लेते हैं और एकलव्य तत्क्षण बिना कुछ सोचे अपना अंगूठा काटकर द्रोणाचार्य के समक्ष प्रस्तुत कर देता है।

फ़ोटो स्रोत: - इंटरनेट

इसके बाद एकलव्य अपने राज्य श्रृंगबेर आ गया। एकलव्य के युवा होने पर उसका विवाह भील कन्या सुणीता से हुआ। सुणीता के गर्भ से एकलव्य को एक पुत्ररत्न प्राप्त हुआ जिसका नाम केतुमान रखा गया। एकलव्य अपने पिता की मृत्यु के बाद श्रृंगबेर का शासक बन गया। अमात्य परिषद (राजसभा) की मंत्रणा से उन्होंने अपने राज्य का बहुत अच्छे से संचालन किया साथ ही राज्य की सीमाओं का विस्तार करने के लिए भीलों की एक सशक्त सेना का गठन भी किया। एकलव्य की मृत्यु के बाद एकलव्य के पुत्र केतुमान ने वहां का राजकाज संभाला और बड़ी कुशलता से राज्य का संचालन किया।


बात करें एकलव्य की मृत्यु की तो महाभारत के कथाओँ के अनुसार एकलव्य ने राजा बनने के बाद जरासंध का साथ दिया था मथुरा के खिलाफ आक्रमण में उन्होंने अकेले ही बहादुरी से यादव वंश के हजारों सैनिकों को मार गिराया था। इस युद्ध में जब भगवान कृष्ण रणभूमि में उतरे तो उन्हें पता चल गया कि चार अंगुलियों से धुनष बाण चलाने वाला एकलव्य ही है। इसी युद्ध में भगवान कृष्ण के हाथों एकलव्य को वीरगति प्राप्त हो गई। इस तरह एकलव्य भील एक श्रेष्ठ राजा के साथ-साथ महान और एकनिष्ठ धनुर्धर थे जो अपने गुरु दक्षिणा के लिये आज भी जाने जाते हैं।


लेखक परिचय:- कलवन, महाराष्ट्र के रहने वाले सुशिल म. कुवर आदिवासी एकता परिषद के सामाजिक कार्यकर्ता हैं। वे एक लेखक, कवि और पत्रकार भी हैं।

50 Comments


f168vip tạo cho tôi một điểm quan sát về cách nhiều nhóm nội dung được kết nối trong cùng một nền tảng. Khi bắt đầu trải nghiệm, tôi chú ý đến bố cục trang chủ, vị trí danh mục và cách phân chia các khu vực như casino, thể thao, xổ số, bắn cá cùng đá gà. Tôi lần lượt mở từng mục để xem tên gọi và cách trình bày có giúp phân biệt nội dung rõ ràng hay không. Điều tôi quan tâm là người dùng có thể xác định hướng truy cập mà không cần dò tìm quá nhiều lần. Tôi cũng xem xét cách các liên kết quay lại và chuyển sang khu vực khác được thể…

Like

luck8 dần khiến mình quan tâm đến những bước thường xuất hiện trong một phiên có nhiều hoạt động. Mình bắt đầu với Bắn cá, tìm hiểu nội dung Rồng Vàng rồi chuyển sang Xổ số để xem các hình thức ba miền. Sau đó, mình tiếp tục với Casino và dành thời gian quan sát Roulette. Khi muốn kiểm tra thông tin cá nhân, mình mở khu vực tài khoản để xem những mục liên quan đến đăng nhập và quản lý thông tin. Mình thường hoàn thành việc tìm hiểu trước khi quay lại danh mục đang quan tâm. Qua những lần sử dụng như vậy, mình nhận ra việc ghi nhớ vị trí các chức năng giúp mình…

Like

Công nhận F168 làm quả giao diện khéo thật sự. Họ không tham nhồi nhét chữ nghĩa hay thông tin dày đặc làm mình bị ngợp đâu. Bố cục nhìn rất thoáng, phân chia đâu ra đấy nên lướt qua cái là biết bấm vào đâu liền, cực kỳ thân thiện với người dùng.

Edited
Like

UU888 là nơi tôi thử tìm hiểu thể thao qua cách tổ chức và phân loại thông tin trên giao diện. Tôi muốn biết người truy cập nhận ra khu thể thao qua nhãn mục nào, rồi chuyển sang casino có dễ không. Tôi kiểm tra cách trang chủ đặt đường dẫn khuyến mãi gần các nhóm giải trí và liệu phần điều khoản có thể tìm độc lập. Những lời quảng bá chưa đủ giúp tôi đánh giá chất lượng. Tôi quan tâm hơn đến khả năng nhận diện nội dung, quay lại vị trí cũ và tra cứu thông tin cần thiết trước khi quyết định sử dụng.

Like

EX88 làm mình chú ý hơn đến cách một phiên có nhiều bước vẫn giữ được trình tự tương đối rõ. Mình thường lựa chọn nội dung tiếp theo theo nhu cầu thay vì sử dụng cố định một danh mục. Có lúc mình bắt đầu với Casino, chuyển sang Thể thao rồi tiếp tục tới Nổ hũ. Sau đó mình mở khu vực nạp/rút để tìm hiểu các phương thức thanh toán được hướng dẫn trước khi quay lại phần đang sử dụng. Những khu vực này được phân chia theo từng mục đích nên mình vẫn nhận biết được đường vừa đi qua. Qua nhiều lần trải nghiệm, cách tổ chức đó giúp mình theo dõi được cả nội…

Like
bottom of page