top of page
Adivasi lives matter logo

जानिए महान धनुर्धर एवं वीर योद्धा एकलव्य की कहानी

Mar 1, 2022
3 min read

जब भी गुरु और एक आदर्श शिष्य की बात आती है तो हमेशा ही एकलव्य को याद किया जाता है। एकलव्य महाभारत के महान चरित्रों में से एक है। महाभारत के इस पात्र का जन्म एक भील जाति के राजा हिरण्यधनु के घर हुआ था। एकलव्य की माँ का नाम रानी सुलेखा था। एकलव्य के पिता हिरण्यधनु श्रृंगबेर राज्य में भील कबीले के राजा थे। एकलव्य का मूल नाम अभिद्युम्न था। भील एक धनुर्धारी और शूरवीर जाति होती है। इसीलिए वह बचपन से ही धुनष-बाण चलाने में काफी माहिर भी था।

फ़ोटो स्रोत: - इंटरनेट

महाभारत में वर्णित कथा के अनुसार एकलव्य धनुर्विद्या में उच्च अभ्यास पाना चाहता था इसीलिए एक दिन द्रोणाचार्य के पास जाता है जो कौरव और पांडवों के भी गुरु थे। एकलव्य उनके पास बहुत निष्ठा और विश्वास लेकर जाता हैं लेकिन छोटे कुल के होने के कारण द्रोणाचार्य ने एकलव्य को अपना शिष्य स्वीकार करने से मना कर देते हैं। उसके बाद एकलव्य भी ठान लेता है कि वह धनुर्विद्या द्रोणाचार्य से ही सीखेंगे इसलिए वह एक वन में आश्रम (कुटिया) बनाकर रहने लगते हैं और वहीं पर पेड़ के नीचे गुरु द्रोणाचार्य की प्रतिमा को बिठाकर उन्हीं के सामने प्रत्येक दिन धनुर्विद्या का अभ्यास करता हैं। इसी दौरान एक दिन द्रोणाचार्य अपने शिष्यों और एक कुत्ते के साथ उसी वन में आखेट के लिए जाते हैं। बीच रास्ते में ही कुत्ता वन में भटक जाता है और भटकते भटकते जाकर वह एकलव्य के आश्रम तक पहुंच जाता है। उस समय एकलव्य एकाग्रचित्त होकर अपने धनुर्विद्या का अभ्यास कर रहा था। लेकिन कुत्ते के भोकने की आवाज़ से एकलव्य के अभ्यास में बाधा आ रही थी। तब एकलव्य ने अपने कौशल से कुत्ते के मुंह में इस तरह बाण चलाएं कि कुत्ते को जरा सी भी आहत नहीं पहुंची और उसका मुंह भी बंद हो गया। उसके बाद कुत्ता भी असहाय होकर वापस द्रोणाचार्य के पास चला गया। वहां पर द्रोणाचार्य और पांडव कुत्ते के इस हालत को देखकर आश्चर्यचकित रह गए। उन्हें जानने की तिव्र इच्छा जागी कि आखिर किस धनुर्धर ने इतने कुशल तरीके से कुत्ते के मुंह में इस तरह बाण चलाएं हैं। उस धनुर्धर को खोजते-खोजते वे एकलव्य के पास पहुंच गए। एकलव्य को एकनिष्ठा से धनुर्विद्या का अभ्यास करते देख द्रोणाचार्य को उनके गुरु के बारे में जानने की इच्छा हुई।


एकलव्य द्रोणाचार्य की प्रतिमा की ओर इशारा करते हुए कहा कि वही उसके गुरु हैं। द्रोणाचार्य को उस समय की याद आ जाती है जब उन्होंने एकलव्य को अपना शिष्य स्वीकार करने से मना किया था। एकलव्य की एक निष्ठा और कुशाग्र धनु विद्या का कौशल देख द्रोणाचार्य को आशंका हुआ कि कहीं वह सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर ना बन जाए। क्योंकि यदि ऐसा हुआ तो द्रोणाचार्य ने अर्जुन को महान धनुर्धर बनाने का जो वचन लिया था वह झूठ साबित हो जाएगा। इसलिए वे गुरु दक्षिणा की मांग करते हैं। एकलव्य गुरु दक्षिणा में अपनी प्राण देने की बात करते हैं। लेकिन द्रोणाचार्य उससे अंगूठा मांग लेते हैं और एकलव्य तत्क्षण बिना कुछ सोचे अपना अंगूठा काटकर द्रोणाचार्य के समक्ष प्रस्तुत कर देता है।

फ़ोटो स्रोत: - इंटरनेट

इसके बाद एकलव्य अपने राज्य श्रृंगबेर आ गया। एकलव्य के युवा होने पर उसका विवाह भील कन्या सुणीता से हुआ। सुणीता के गर्भ से एकलव्य को एक पुत्ररत्न प्राप्त हुआ जिसका नाम केतुमान रखा गया। एकलव्य अपने पिता की मृत्यु के बाद श्रृंगबेर का शासक बन गया। अमात्य परिषद (राजसभा) की मंत्रणा से उन्होंने अपने राज्य का बहुत अच्छे से संचालन किया साथ ही राज्य की सीमाओं का विस्तार करने के लिए भीलों की एक सशक्त सेना का गठन भी किया। एकलव्य की मृत्यु के बाद एकलव्य के पुत्र केतुमान ने वहां का राजकाज संभाला और बड़ी कुशलता से राज्य का संचालन किया।


बात करें एकलव्य की मृत्यु की तो महाभारत के कथाओँ के अनुसार एकलव्य ने राजा बनने के बाद जरासंध का साथ दिया था मथुरा के खिलाफ आक्रमण में उन्होंने अकेले ही बहादुरी से यादव वंश के हजारों सैनिकों को मार गिराया था। इस युद्ध में जब भगवान कृष्ण रणभूमि में उतरे तो उन्हें पता चल गया कि चार अंगुलियों से धुनष बाण चलाने वाला एकलव्य ही है। इसी युद्ध में भगवान कृष्ण के हाथों एकलव्य को वीरगति प्राप्त हो गई। इस तरह एकलव्य भील एक श्रेष्ठ राजा के साथ-साथ महान और एकनिष्ठ धनुर्धर थे जो अपने गुरु दक्षिणा के लिये आज भी जाने जाते हैं।


लेखक परिचय:- कलवन, महाराष्ट्र के रहने वाले सुशिल म. कुवर आदिवासी एकता परिषद के सामाजिक कार्यकर्ता हैं। वे एक लेखक, कवि और पत्रकार भी हैं।

39 Comments


dwainnervi55
3 hours ago

https://luckywinz.dev/ giúp mình nhận biết khá rõ sự thay đổi giữa khu vực trò chơi và phần tài khoản trong cùng một phiên. Mình thử Tiến lên miền Nam rồi chuyển sang Bắn cá mập trước khi mở đăng nhập. Bố cục lúc này chuyển sang các trường thông tin riêng, tạo dấu hiệu để mình biết mình đang xử lý chức năng cá nhân thay vì tiếp tục ở sảnh. Khi hoàn thành phần cần thiết, mình không phải lần ngược từng trang mà có thể dùng menu để xác định lại nội dung muốn tiếp tục. Cách tách chức năng như vậy giúp hành trình qua nhiều mục vẫn giữ được những mốc tương đối dễ nhớ.


Like

dwainnervi55
2 days ago

98WIN làm mình để ý đến cách những khu quen vẫn đóng vai trò làm mốc khi mình muốn tìm một danh mục ít sử dụng hơn. Mình thường nhận ra thể thao và casino khá nhanh, sau đó dựa vào vị trí của chúng để xác định đá gà hoặc xổ số. Thay vì đọc toàn bộ menu theo thứ tự, mình bắt đầu từ những điểm đã quen rồi mở rộng phạm vi quan sát. Sau nhiều lần, số mốc mình nhớ tăng dần và việc tìm từng khu cũng trở nên tự nhiên hơn. Cách tổ chức này khiến mình có thể hình dung giao diện dựa trên quan hệ giữa các danh mục thay vì phải ghi…


Like

dwainnervi55
2 days ago

33winth.live  làm mình quan tâm đến cách vị trí các danh mục quen vẫn đóng vai trò định hướng khi nội dung bên trong thay đổi. Mình thường ghi nhớ thể thao, casino và xổ số như những mốc chính trên giao diện, còn từng lựa chọn cụ thể chỉ được xem khi có nhu cầu. Khi quay lại sau một khoảng thời gian, mình tìm các khu lớn trước thay vì cố nhớ những nội dung từng sử dụng. Từ đó mình mới tiếp tục quan sát những gì đang được trình bày bên trong. Cách ghi nhớ theo danh mục giúp mình giữ được một đường tìm tương đối ổn định mà không phụ thuộc quá nhiều vào…

Like

https://13win-asia.com/ khiến tôi quan tâm đến cách Game bài 3D hỗ trợ người dùng đọc luật. Tôi xem Tiến lên miền Nam và Xì dách để quan sát số người chơi, số lá bài, điều kiện thắng cùng mức cược ra sao. Điều tôi chú ý là thông tin cốt lõi có thể được nhận biết nhanh mà không bị lẫn với phần mô tả bổ sung. Hình ảnh 3D tạo điểm nhận diện cho từng bàn, còn tỷ lệ trả thưởng cung cấp dữ liệu trước lựa chọn. Tôi cũng xem cách hướng dẫn được chia nhỏ để người mới không phải đọc một khối nội dung quá dài

Like

1gom cho tôi một góc nhìn khá thực tế khi chuyển giữa tin bóng đá và dữ liệu thi đấu trong cùng một phiên. Tôi thường đọc một bài về chấn thương hoặc đội hình dự kiến, sau đó mở lịch trận và bảng xếp hạng của chính đội đó để đối chiếu. Nếu tên đội và giải được liên kết đúng ngữ cảnh, việc kiểm tra sẽ nhanh hơn nhiều. Tôi cũng để ý khi quay lại bài viết, vị trí đọc có được giữ không. Với tôi, trải nghiệm dữ liệu tốt không nằm ở số lượng chuyên mục, mà ở khả năng kết nối tin tức với lịch, kết quả và thứ hạng để người dùng không phải…

Like
bottom of page